کبد اندامی است که بدن بدون آن نمیتواند به حیات خود ادامه دهد. این اندام در سمزدایی از خون، متابولیسم دارو، ساخت پروتئینهای انعقادی، تولید صفرا و تنظیم قند و چربی خون نقش اساسی دارد.
نارسایی کبد زمانی رخ میدهد که بخش بزرگی از بافت کبد آسیب ببیند و این اندام دیگر نتواند وظایف حیاتی خود را بهطور کافی انجام دهد. این وضعیت میتواند ناگهانی و در طول چند روز ایجاد شود یا بهتدریج و در طی سالها پیشرفت کند.
شناخت علائم هشداردهنده و مراجعهی بهموقع به پزشک، تأثیر تعیینکنندهای بر پیشآگهی بیماران دارد. در این مقاله بررسی میکنیم که نارسایی کبد چیست، چه انواعی دارد، چه عواملی موجب آن میشوند، چگونه تشخیص داده میشود و چه روشهایی برای درمان و پیشگیری از آن وجود دارد.
این مقاله جنبهی آموزشی و اطلاعرسانی دارد و جایگزین مشاورهی پزشکی نیست. نارسایی کبد یک وضعیت اورژانسی یا جدی پزشکی است و تشخیص و درمان آن باید زیر نظر پزشک فوق تخصص گوارش و کبد انجام شود.
نارسایی کبد به چه وضعیتی گفته میشود؟
نارسایی کبد به وضعیتی گفته میشود که در آن کبد توانایی خود را در انجام کارکردهای اصلی، از جمله ساخت پروتئینهای انعقادی، دفع بیلیروبین و سمزدایی از خون، از دست میدهد. نتیجهی این اختلال، بروز زردی، اختلال انعقاد خون، تجمع سموم در بدن و در موارد پیشرفته، تأثیر بر مغز و سایر اندامهاست.
نارسایی کبد با بیماری کبدی تفاوت دارد؛ بسیاری از بیماریهای کبد سالها بدون آنکه به نارسایی منجر شوند ادامه مییابند، اما زمانی که حجم زیادی از بافت فعال کبد از بین برود، عملکرد این اندام فرو میریزد و بیمار وارد مرحلهی نارسایی میشود.
روی دکمه تماس کلیک کنید و وقت خود را رزرو کنید
تماس بگیریدانواع نارسایی کبد
نارسایی کبد بر اساس سرعت پیشرفت و زمینهی بیماری به ۳ نوع اصلی تقسیم میشود:
- در نارسایی حاد، کبد ظرف چند روز تا چند هفته عملکرد خود را از دست میدهد و این وضعیت اغلب در افرادی رخ میدهد که پیشتر مشکل کبدی نداشتهاند.
- نارسایی مزمن در نتیجهی بیماریهای طولانیمدت مانند سیروز و طی ماهها تا سالها ایجاد میشود و شایعترین نوع نارسایی کبد است.
- نوع سوم، «نارسایی حاد و مزمن» نام دارد و در بیماری که پیشتر دچار بیماری مزمن کبد یا سیروز کبدی بوده، بهدنبال یک عامل محرک مانند عفونت یا خونریزی گوارشی بهطور ناگهانی بروز میکند و با درگیری سایر اندامها و مرگومیر کوتاهمدت بالا همراه است.
جدول زیر تفاوتهای این سه نوع را نشان میدهد:
| ویژگی | نارسایی حاد کبد | نارسایی مزمن کبد | نارسایی حاد بر مزمن |
|---|---|---|---|
| سرعت بروز | طی چند روز تا چند هفته | طی ماهها تا سالها | طی چند هفته در زمینهی بیماری مزمن |
| بیماران معمول | افراد بدون سابقهی بیماری کبدی | مبتلایان به سیروز و بیماریهای مزمن کبد | بیماران مبتلا به سیروز |
| علل شایع | مسمومیت دارویی، هپاتیت ویروسی، سموم | هپاتیت مزمن، الکل، کبد چرب متابولیک | عفونت، خونریزی گوارشی، هپاتیت الکلی، عود هپاتیت B |
| سیر بیماری | سریع و اورژانسی | تدریجی و پیشرونده | ناگهانی با درگیری سایر اندامها |
| رویکرد درمانی | بستری، درمان علت، بررسی پیوند | کنترل علت و عوارض، در صورت نیاز پیوند | بستری ویژه، درمان عامل محرک، بررسی پیوند |
در سایت uchicagomedicine میخوانیم:
نارسایی مزمن کبد، روندی تدریجی در افت عملکرد کبد است که همراه با سیروز یا همان ایجاد بافت جوشگاهی (اسکار) شدید در کبد، رخ میدهد. شکلگیری این وضعیت ممکن است ماهها یا سالها به طول انجامد.
نارسایی حاد کبد زمانی رخ میدهد که عملکرد کبد بهسرعت، معمولاً طی چند روز تا چند هفته، از کار بیفتد. برخلاف نارسایی مزمن، نارسایی حاد کبد وضعیتی نادر است و اغلب در افرادی دیده میشود که پیشازاین هیچگونه مشکل کبدی نداشتهاند. مصرف برخی داروها یا مواجهه با مواد سمی از جمله علل احتمالی بروز آن هستند.
علل نارسایی حاد کبد
نارسایی حاد کبد نسبتاً نادر است، اما به دلیل سرعت پیشرفت، وضعیتی اورژانسی به شمار میرود. مهمترین علل آن عبارتاند از:
- مسمومیت با استامینوفن: مصرف بیش از حد مجاز این داروی رایج مسکن و تببر، از علل شناختهشدهی نارسایی حاد کبد است و در بسیاری از کشورها شایعترین علت به شمار میآید.
- واکنشهای دارویی غیرمنتظره: برخی داروها، از جمله بعضی آنتیبیوتیکها، داروهای ضدسل و ضدتشنج، در تعداد اندکی از افراد موجب آسیب شدید کبد میشوند.
- هپاتیتهای ویروسی حاد: ویروسهای هپاتیت A، B و E و در موارد کمتر ویروسهایی مانند هرپس سیمپلکس یا اپشتاین-بار میتوانند آسیب ناگهانی ایجاد کنند.
- مسمومیت با قارچهای سمی: مصرف برخی انواع قارچ وحشی، بهویژه گونههای حاوی آماتوکسین، میتواند در مدت کوتاهی به نارسایی کبد بینجامد.
- بیماریهای خودایمنی و متابولیک: هپاتیت خودایمنی و بیماری ویلسون در برخی بیماران با شروع ناگهانی نارسایی کبد ظاهر میشوند.
- اختلالات عروقی کبد و کاهش خونرسانی: انسداد وریدهای کبدی (سندرم بود-کیاری) یا افت شدید فشار خون و شوک میتواند موجب آسیب سریع بافت کبد شود.
- عوارض بارداری: کبد چرب حاد بارداری و سندرم HELLP از علل نادر اما جدی نارسایی کبد در زنان باردارند.
در درصدی از بیماران، با وجود بررسیهای کامل، علت مشخصی برای نارسایی حاد کبد پیدا نمیشود و این موارد با عنوان «نارسایی با علت ناشناخته» طبقهبندی میشوند.
علل نارسایی مزمن کبد چیست؟
نارسایی مزمن کبد معمولاً مرحلهی نهایی بیماریهای طولانیمدت کبد است. هپاتیت مزمن ویروسی B و C، مصرف مقادیر زیاد الکل در طول سالها، کبد چرب همراه با التهاب که با چاقی و دیابت ارتباط دارد، بیماریهای خودایمنی کبد و مجاری صفراوی، و بیماریهای ژنتیکی مانند هموکروماتوز و بیماری ویلسون، از علل اصلی آن هستند.
در این بیماریها، التهاب مداوم موجب فیبروز و در نهایت سیروز میشود و با پیشرفت سیروز، کبد بهتدریج توانایی خود را از دست میدهد. در نارسایی حاد بر مزمن نیز عواملی مانند عفونت باکتریایی، خونریزی دستگاه گوارش، هپاتیت الکلی، عود هپاتیت B و جراحی میتوانند بهعنوان عامل محرک عمل کنند.
علائم نارسایی کبد کدام موارد است؟
علائم نارسایی کبد بسته به نوع و شدت آن متفاوت است. در مراحل اولیه، نشانهها غیراختصاصی هستند و شامل تهوع، کاهش اشتها، خستگی، ضعف و گاهی اسهال میشود. با پیشرفت بیماری، علائم مشخصتری ظاهر میگردد، از جمله زردی پوست و سفیدی چشم، درد در قسمت بالا و راست شکم، تیره شدن رنگ ادرار، خارش، تورم شکم و پاها، و کبودی یا خونریزی آسان.
در مراحل پیشرفته، تأثیر سموم بر مغز موجب بروز «انسفالوپاتی کبدی» میشود که با گیجی، اختلال خواب، تغییر در رفتار، لرزش دستها و در نهایت کاهش سطح هوشیاری و اغما همراه است. بوی خاص نفس، که گاهی با عنوان بوی شیرین و مانند کپک توصیف میشود، نیز از نشانههای نارسایی پیشرفتهی کبد است.
عوارض نارسایی کبد شامل چه مواردی است؟
از آنجا که کبد با بسیاری از اندامها در ارتباط است، نارسایی آن میتواند عوارض گستردهای ایجاد کند. اختلال در ساخت عوامل انعقادی خطر خونریزی را افزایش میدهد. در نارسایی حاد، تورم مغز یکی از جدیترین عوارض است و میتواند تهدیدکنندهی حیات باشد. بیماران مبتلا مستعد عفونتهای شدید، افت قند خون، نارسایی کلیه و اختلال در عملکرد ریه و گردش خون هستند.
در نارسایی مزمن، علاوه بر این موارد، تجمع مایع در شکم، خونریزی از واریس مری و افزایش خطر سرطان کبد مطرح است. در صورتی که این عوارض بهموقع کنترل نشوند، ممکن است به نارسایی چند عضو و مرگ منجر شوند.
تشخیص نارسایی کبد
تشخیص نارسایی کبد بر پایهی شرح حال، معاینهی بالینی و آزمایشهای تخصصی انجام میشود. پزشک ابتدا دربارهی داروها، مواد مصرفی، سابقهی بیماری کبدی و مسافرتها میپرسد. آزمایشهای خون شامل آنزیمهای کبدی (ALT و AST)، بیلیروبین، آلبومین، INR (شاخص انعقاد)، قند خون، کراتینین و در صورت لزوم آمونیاک است.
بررسی علت زمینهای نیز شامل آزمایشهای هپاتیتهای ویروسی، نشانگرهای خودایمنی، سنجش سطح استامینوفن در خون و بررسی بیماری ویلسون میشود.
سونوگرافی داپلر، سیتیاسکن یا امآرآی به ارزیابی ساختار کبد و عروق آن کمک میکند و در برخی موارد نمونهبرداری از کبد برای تعیین علت لازم است. در نارسایی حاد کبد، همزمان با تشخیص، پایش دقیق وضعیت هوشیاری و انعقاد خون اهمیت حیاتی دارد.
می توانید همین حالا جهت مشاوره، وقت خود را رزرو کنید
تماس بگیریدنارسایی کبد چگونه قابل درمان است؟
درمان نارسایی کبد به نوع آن و علت زمینهای بستگی دارد. در نارسایی حاد کبد، بیمار باید هرچه سریعتر در بیمارستان و ترجیحاً در مرکزی دارای امکان پیوند کبد بستری شود.
شناسایی و درمان علت اهمیت ویژهای دارد؛ برای نمونه در مسمومیت با استامینوفن، داروی پادزهر استیلسیستئین تجویز میشود و در هپاتیت B یا هپاتیت خودایمنی، درمان اختصاصی متناسب با علت آغاز میگردد.
مراقبتهای حمایتی شامل کنترل قند خون، اصلاح اختلالات انعقادی، پیشگیری از عفونت و درمان تورم مغز است. در نارسایی مزمن کبد، هدف اصلی کنترل علت زمینهای، درمان عوارضی مانند آسیت، واریس و انسفالوپاتی، و ارزیابی بهموقع برای پیوند است.
در نارسایی حاد بر مزمن، علاوه بر درمان عامل محرک، مراقبتهای ویژه برای اندامهای درگیر ضروری است.
پیوند کبد؛ درمان قطعی در موارد پیشرفته
هنگامی که کبد بهقدری آسیب دیده باشد که با درمانهای دارویی و حمایتی بهبود نیابد، پیوند کبد تنها درمان قطعی به شمار میرود. در این روش، کبد بیمار با کبد سالمی از یک فرد متوفی یا بخشی از کبد یک اهداکنندهی زنده جایگزین میشود.
معیارهایی مانند شدت اختلال انعقاد، میزان بیلیروبین، وجود انسفالوپاتی و نمرهی MELD در تصمیمگیری برای پیوند و اولویتبندی بیماران مؤثر است. پس از پیوند، بیمار باید برای مدت طولانی داروهای سرکوبکنندهی ایمنی مصرف کند تا از رد پیوند جلوگیری شود و تحت پیگیری منظم قرار گیرد. با پیشرفتهای اخیر، نتایج پیوند کبد در مراکز مجرب بسیار امیدوارکننده است.
چگونه از نارسایی کبد پیشگیری کنیم؟
بخش قابل توجهی از موارد نارسایی کبد با رعایت اصول ساده قابل پیشگیری است. مهمترین توصیهها عبارتاند از:
- مصرف مسئولانهی داروها: رعایت دقیق دوز توصیهشدهی داروهای حاوی استامینوفن و پرهیز از مصرف همزمان چند فرآوردهی حاوی این ماده، مهمترین گام در پیشگیری از مسمومیت دارویی است.
- پرهیز از الکل یا مصرف بسیار محدود آن: الکل یکی از علل اصلی آسیب مزمن کبد است و در بیماران دارای بیماری کبدی باید بهطور کامل کنار گذاشته شود.
- واکسیناسیون: تزریق واکسن هپاتیت A و B خطر ابتلا به هپاتیتهای ویروسی و عوارض ناشی از آنها را بهطور قابل توجهی کاهش میدهد.
- رعایت بهداشت غذا و آب: شستن دستها، مصرف آب سالم و پرهیز از خوردن غذاهای آلوده، از انتقال هپاتیت A و E پیشگیری میکند.
- پرهیز از مصرف قارچ وحشی و گیاهان ناشناخته: مصرف قارچهای جمعآوریشده از طبیعت و فرآوردههای گیاهی بدون تأیید پزشکی، خطر مسمومیت کبدی را افزایش میدهد.
- درمان بیماریهای مزمن کبد: درمان هپاتیت B و C، کنترل کبد چرب و پیگیری منظم بیماران مبتلا به سیروز از پیشرفت به نارسایی جلوگیری میکند.
- پیشگیری از عفونتهای منتقله از راه خون: پرهیز از استفادهی مشترک از سوزن و وسایل شخصی تیز و رعایت ایمنی در روابط جنسی، خطر هپاتیتهای B و C را کاهش میدهد.
چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد؟
بروز زردی پوست و چشم، تیره شدن شدید رنگ ادرار، تورم سریع شکم، خونریزی غیرعادی، استفراغ خونی یا مدفوع سیاه، گیجی، خوابآلودگی شدید یا تغییر ناگهانی در رفتار، نشانههای هشداردهندهای هستند که مراجعهی فوری به مراکز درمانی را ضروری میکنند.
همچنین هر فردی که مقدار زیادی دارو، بهویژه استامینوفن، مصرف کرده یا قارچ ناشناخته خورده است، حتی در صورت نداشتن علامت باید بیدرنگ به پزشک مراجعه کند، زیرا علائم نارسایی کبد ممکن است با تأخیر ظاهر شوند.
جمع بندی
نارسایی کبد وضعیتی جدی است که در آن کبد توانایی انجام وظایف حیاتی خود را از دست میدهد و میتواند بهصورت حاد، مزمن یا حاد بر مزمن بروز کند. علل آن شامل مسمومیت دارویی، هپاتیتهای ویروسی، مصرف الکل، کبد چرب متابولیک و بیماریهای خودایمنی و ژنتیکی است و علائم آن از خستگی و تهوع تا زردی، خونریزی و اختلال هوشیاری متغیر است.
تشخیص زودهنگام با آزمایش و تصویربرداری، درمان علت زمینهای، مراقبتهای حمایتی و در موارد پیشرفته پیوند کبد، ارکان اصلی درمان را تشکیل میدهند. رعایت اصول پیشگیری، از جمله مصرف مسئولانهی دارو، پرهیز از الکل، واکسیناسیون و درمان بیماریهای مزمن کبد، میتواند خطر ابتلا به این بیماری جدی را بهطور محسوسی کاهش دهد.



بدون دیدگاه