کبد یکی از حیاتیترین اندامهای بدن است و وظایفی مانند سمزدایی، ساخت پروتئینهای ضروری، تولید صفرا و ذخیرهسازی انرژی را بر عهده دارد.
هنگامی که این اندام برای سالها در معرض التهاب یا آسیب مداوم قرار گیرد، بافت سالم آن بهتدریج جای خود را به بافت اسکار میدهد و عملکرد آن مختل میشود. مرحلهی پیشرفتهی این فرایند، «سیروز کبدی» نام دارد. سیروز یکی از علل مهم بیماری و مرگومیر در جهان به شمار میآید.
اما نکتهی امیدوارکننده این است که با تشخیص بهموقع و کنترل علت زمینهای توسط بهترین دکتر گوارش و کبد، میتوان از پیشرفت آن جلوگیری کرد و کیفیت زندگی بیمار را حفظ نمود. در این مقاله بهصورت جامع بررسی میکنیم که سیروز کبدی چیست، چه علل و علائمی دارد، چگونه تشخیص داده میشود و چه روشهایی برای درمان و مراقبت از آن وجود دارد.
می توانید همین حالا جهت مشاوره، وقت خود را رزرو کنید
تماس بگیریدسیروز کبدی چیست؟
سیروز کبدی مرحلهی پایانی فیبروز پیشروندهی کبد است. در این وضعیت، بافت طبیعی کبد با بافت اسکار جایگزین میشود، ساختار طبیعی کبد دچار اختلال میگردد و گرههایی از سلولهای بازسازیشده که توسط نوارهای فیبروزی احاطه شدهاند، در سراسر کبد شکل میگیرند.
نتیجهی این تغییرات، کاهش توانایی کبد در انجام وظایف خود و افزایش فشار در رگهای خونرسان به کبد، یعنی «فشار خون پورت»، است.
سیروز در مراحل پیشرفته معمولاً برگشتناپذیر در نظر گرفته میشود؛ با این حال، شواهد نشان میدهد که در مراحل ابتدایی و پس از درمان موفق علت زمینهای، بخشی از آسیب میتواند بهبود یابد.
براساس اطلاعات مندرج در سایت Cleveland Clinic :
سیروز نسبتاً شایع است و یکی از دلایل عمده بستری شدن در بیمارستان و مرگومیر، بهویژه پس از میانسالی، به شمار میرود. در ایالات متحده، این بیماری حدود ۰.۲۵ درصد از کل بزرگسالان و حدود ۰.۵۰ درصد از بزرگسالانِ ۴۵ تا ۵۴ ساله را درگیر میکند. هر ساله، حدود ۲۶ هزار مورد مرگ در ایالات متحده به سیروز نسبت داده میشود و این آمار رو به افزایش است. سیروز یک معضل بهداشتی در سطح جهانی محسوب میشود.
کبد چگونه دچار سیروز میشود؟
روند ایجاد سیروز معمولاً تدریجی و طی سالها یا حتی دههها رخ میدهد. در ابتدا، عامل آسیبزننده موجب التهاب مزمن در بافت کبد میشود. بدن برای ترمیم این آسیب، سلولهای ستارهای کبد را فعال میکند و این سلولها مقادیر زیادی کلاژن تولید میکنند.
تجمع کلاژن موجب فیبروز میشود و اگر عامل آسیب برطرف نگردد، فیبروز گسترش مییابد و در نهایت ساختار کبد را کاملاً دگرگون میکند.
در این مرحله، جریان خون در کبد با مانع روبهرو میشود و فشار در سیاهرگ باب افزایش مییابد؛ پدیدهای که منشأ بسیاری از عوارض جدی سیروز است.
علل سیروز کبدی شامل چیست؟
سیروز میتواند ناشی از طیف گستردهای از بیماریها باشد. شایعترین علل این بیماری عبارتاند از:
- هپاتیتهای ویروسی مزمن: عفونت طولانیمدت با ویروس هپاتیت B یا C، بهویژه در صورت درماننشدن، از علل مهم سیروز در جهان و در منطقهی آسیا است.
- بیماری کبدی ناشی از مصرف الکل: مصرف مقادیر زیاد الکل در طول سالهای متمادی، یکی از شناختهشدهترین علل آسیب مزمن کبد و سیروز به شمار میرود.
- کبد چرب متابولیک: کبد چرب همراه با التهاب (استئاتوهپاتیت) که با چاقی، دیابت نوع دو و اختلالات چربی خون مرتبط است، امروزه یکی از علل رو به افزایش سیروز است.
- بیماریهای خودایمنی کبد: هپاتیت خودایمنی، کلانژیت صفراوی اولیه و کلانژیت اسکلروزان اولیه، با آسیب مداوم سیستم ایمنی به سلولهای کبدی یا مجاری صفراوی همراه هستند.
- بیماریهای ژنتیکی و متابولیک: هموکروماتوز (تجمع آهن) و بیماری ویلسون (تجمع مس) میتوانند در صورت تشخیص دیرهنگام به سیروز منجر شوند.
- داروها و سموم کبدی: مصرف طولانیمدت برخی داروها یا مواجهه با مواد سمی میتواند کبد را بهتدریج دچار آسیب دائمی کند.
- انسداد مزمن مجاری صفراوی و نارسایی قلبی راست: این شرایط نیز در موارد کمتر شایع، از راه احتقان یا کلستاز طولانیمدت به سیروز میانجامند.
در بخش قابل توجهی از بیماران، بیش از یک عامل در ایجاد سیروز نقش دارد؛ برای نمونه، ترکیب مصرف الکل و عفونت ویروسی، سرعت پیشرفت بیماری را بهطور چشمگیری افزایش میدهد.
سیروز کبدی چه علائمی دارد؟
سیروز در مراحل اولیه معمولاً بدون علامت است و بسیاری از بیماران تنها هنگام انجام آزمایشهای روتین یا بررسی بیماری دیگر متوجه آن میشوند. با پیشرفت بیماری، علائمی مانند خستگی مفرط، ضعف عمومی، کاهش اشتها، تهوع و کاهش وزن ناخواسته ظاهر میشود.
در مراحل پیشرفتهتر، علائم اختصاصیتری بروز میکند، از جمله زردی پوست و چشمها، خارش مداوم، تیره شدن رنگ ادرار، تورم پاها و ساقها، بزرگ شدن شکم به دلیل تجمع مایع (آسیت)، کبودی و خونریزی آسان، و ظهور رگهای عنکبوتی روی پوست یا قرمزی کف دستها.
در موارد شدید، اختلال در تمرکز، خوابآلودگی روز یا تغییر در شخصیت و رفتار، که نشانهی «انسفالوپاتی کبدی» است، دیده میشود.
مراحل سیروز کبدی
از نظر بالینی، سیروز را به دو مرحلهی اصلی تقسیم میکنند:
- در «سیروز جبرانشده»، کبد با وجود آسیب ساختاری هنوز میتواند وظایف اصلی خود را انجام دهد و بیمار عارضهی آشکاری ندارد؛ این مرحله ممکن است سالها ادامه یابد.
- در «سیروز جبراننشده»، عوارضی مانند آسیت، خونریزی از واریس مری، زردی یا انسفالوپاتی کبدی بروز میکند و پیشآگهی بیماری بهطور محسوسی بدتر میشود.
عبور از مرحلهی جبرانشده به جبراننشده، نقطهی عطفی مهم در سیر بیماری است و بر برنامهی درمانی و ارجاع به مراکز پیوند کبد تأثیر مستقیم دارد.
روی دکمه تماس کلیک کنید و وقت خود را رزرو کنید
تماس بگیریدروشهای تشخیص سیروز کبدی به چه صورت است؟
تشخیص سیروز بر پایهی ترکیبی از شرح حال، معاینهی بالینی، آزمایشهای خون و تصویربرداری انجام میشود. در آزمایش خون، بررسی آنزیمهای کبدی، بیلیروبین، آلبومین، شاخص انعقادی (INR) و شمارش پلاکت اهمیت دارد؛ کاهش پلاکت و آلبومین و افزایش INR میتواند نشانهی اختلال عملکرد کبد باشد.
سونوگرافی شکم، ساختار نامنظم کبد، تغییر اندازه و وجود مایع آزاد را نشان میدهد. الاستوگرافی گذرا (فیبرواسکن) با سنجش سفتی کبد، روشی غیرتهاجمی برای برآورد میزان فیبروز است.
در مواردی که تشخیص قطعی نباشد، نمونهبرداری از کبد انجام میشود. همچنین اندوسکوپی برای بررسی واریس مری و معده در بیماران مبتلا به سیروز توصیه میگردد.
طبقهبندی شدت سیروز: سیستم چایلد-پیو
برای ارزیابی شدت سیروز و پیشبینی پیشآگهی، پزشکان از سیستمهای امتیازدهی استفاده میکنند. یکی از رایجترین آنها، طبقهبندی چایلد-پیو است که بر پایهی پنج پارامتر بالینی و آزمایشگاهی، به هر مورد از یک تا سه امتیاز اختصاص میدهد. جدول زیر این پارامترها را نشان میدهد.
| پارامتر | یک امتیاز | دو امتیاز | سه امتیاز |
|---|---|---|---|
| بیلیروبین (میلیگرم در دسیلیتر) | کمتر از ۲ | ۲ تا ۳ | بیش از ۳ |
| آلبومین (گرم در دسیلیتر) | بیش از ۳٫۵ | ۲٫۸ تا ۳٫۵ | کمتر از ۲٫۸ |
| INR (شاخص انعقاد) | کمتر از ۱٫۷ | ۱٫۷ تا ۲٫۳ | بیش از ۲٫۳ |
| آسیت (مایع شکمی) | ندارد | خفیف یا قابل کنترل | متوسط تا شدید |
| انسفالوپاتی کبدی | ندارد | درجهی ۱ تا ۲ | درجهی ۳ تا ۴ |
مجموع امتیازها، بیمار را در یکی از سه کلاس قرار میدهد: کلاس A با امتیاز ۵ و ۶ که نشاندهندهی بیماری نسبتاً خفیف و جبرانشده است، کلاس B با امتیاز ۷ تا ۹ که بیانگر اختلال متوسط عملکرد کبد است، و کلاس C با امتیاز ۱۰ تا ۱۵ که نشاندهندهی بیماری پیشرفته و پیشآگهی نامطلوبتر است. علاوه بر این سیستم، امتیاز MELD نیز برای اولویتبندی بیماران نیازمند پیوند کبد به کار میرود.
مهم ترین عوارض سیروز کبدی چیست؟
بیشتر عوارض سیروز به فشار خون پورت و کاهش عملکرد کبد مربوط است. واریس مری و معده میتواند دچار پارگی و خونریزی شدید شود که یک اورژانس پزشکی است. تجمع مایع در شکم (آسیت) علاوه بر ناراحتی، خطر عفونت مایع شکم یا «پریتونیت باکتریایی خودبهخودی» را افزایش میدهد.
انسفالوپاتی کبدی در اثر تجمع سموم در خون و تأثیر آن بر مغز رخ میدهد. «سندرم کبدی-کلیوی» به کاهش شدید عملکرد کلیه در بیماران مبتلا به سیروز پیشرفته اطلاق میشود. افزون بر اینها، سیروز خطر ابتلا به سرطان سلول کبدی را افزایش میدهد و بیماران را مستعد عفونتها، ضعف عضلانی و کاهش تراکم استخوان میکند.
آیا سیروز کبدی درمان دارد؟ اگر درمان دارد راه آن چیست؟
درمان سیروز بر سه محور استوار است:
- کنترل علت زمینهای
- پیشگیری یا درمان عوارض و در موارد پیشرفته
- پیوند کبد
در هپاتیت B و C، داروهای ضدویروسی میتوانند از پیشرفت آسیب جلوگیری کنند و در برخی بیماران به بهبود نسبی فیبروز بینجامند. در بیماری کبدی مرتبط با الکل، قطع کامل مصرف الکل پایهی درمان است و در کبد چرب متابولیک، کاهش وزن و کنترل دیابت و چربی خون اهمیت دارد.
برای کنترل آسیت، محدودیت نمک و مصرف داروهای ادرارآور تجویز میشود. داروهای مسدودکنندهی بتا یا بستن واریسها از راه اندوسکوپی، خطر خونریزی را کاهش میدهد و داروهایی مانند لاکتولوز برای پیشگیری یا درمان انسفالوپاتی کبدی به کار میرود.
در بیمارانی که با وجود درمانهای دارویی دچار نارسایی پیشرفتهی کبد شدهاند، پیوند کبد تنها راه درمان قطعی است و ارجاع به مراکز تخصصی پیوند باید بهموقع انجام گیرد.
راهکارهای مراقبت و پیشگیری از پیشرفت بیماری
بیماران مبتلا به سیروز با رعایت اصول مراقبتی میتوانند روند بیماری را کند کنند و از بروز عوارض بکاهند. مهمترین این اصول عبارتاند از:
- درمان علت زمینهای: کنترل یا حذف عامل آسیبزننده، مانند درمان ضدویروسی در هپاتیت B و C، قطع کامل الکل یا اصلاح عوامل متابولیک، مهمترین گام برای جلوگیری از پیشرفت بیماری است.
- پرهیز کامل از الکل: در بیماران مبتلا به سیروز، حتی مقادیر اندک الکل میتواند روند آسیب کبد را تسریع کند و توصیهی پزشکان، قطع کامل آن است.
- رعایت رژیم غذایی مناسب: دریافت کافی انرژی و پروتئین، کاهش مصرف نمک در صورت وجود آسیت و پرهیز از مصرف غذاهای خام یا نیمپز دریایی، از اصول تغذیهی این بیماران است.
- پرهیز از داروهای خودسرانه: مصرف مسکنهایی مانند ایبوپروفن و ناپروکسن و نیز برخی گیاهان دارویی و مکملها، بدون مشورت پزشک میتواند برای کبد و کلیهی بیمار مضر باشد.
- واکسیناسیون: تزریق واکسن هپاتیت A و B، واکسن آنفلوانزا و پنوموکوک، خطر عفونتهای جدی را در این بیماران کاهش میدهد.
- غربالگری منظم سرطان کبد: انجام سونوگرافی کبد، معمولاً هر شش ماه یکبار و در صورت نیاز همراه با آزمایش آلفافتوپروتئین، امکان تشخیص زودهنگام سرطان سلول کبدی را فراهم میکند.
- بررسی واریس مری: اندوسکوپی دورهای دستگاه گوارش فوقانی به شناسایی واریسهای در معرض خطر خونریزی و پیشگیری از آن کمک میکند.
بهترین رژیم غذایی برای سیروز کبدی
تغذیهی مناسب نقش مهمی در مدیریت سیروز دارد. بر خلاف باور رایج، بیماران مبتلا به سیروز معمولاً نباید پروتئین را بهشدت محدود کنند، زیرا کمبود پروتئین موجب تحلیل عضلانی و تشدید ضعف میشود.
وعدههای غذایی کوچک و متعدد در طول روز و یک میانوعدهی شبانهی سرشار از کربوهیدرات، به کاهش تخریب عضله کمک میکند. در صورت وجود آسیت یا ورم، کاهش مصرف نمک ضروری است.
مصرف غذاهای خام یا نیمپز دریایی، به دلیل خطر عفونتهای خطرناک، ممنوع است و بیماران باید از مصرف خودسرانهی مکملها و داروهای گیاهی پرهیز کنند.
چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد؟
بروز علائمی مانند استفراغ خونی یا مدفوع سیاه و قیرگون، زردی ناگهانی، تب همراه با درد شکم، گیجی و خوابآلودگی غیرعادی، یا افزایش سریع دور شکم، نشانهی عارضهی جدی است و مراجعهی فوری به اورژانس را ایجاب میکند.
همچنین افرادی که عوامل خطر سیروز را دارند، از جمله مبتلایان به هپاتیت مزمن، مصرفکنندگان طولانیمدت الکل و افراد مبتلا به کبد چرب همراه با دیابت، باید بهصورت دورهای تحت ارزیابی کبد قرار گیرند، حتی اگر علامتی نداشته باشند.
جمعبندی
سیروز کبدی مرحلهی پیشرفتهی آسیب مزمن کبد است که در آن بافت سالم با بافت اسکار جایگزین میشود و عملکرد این اندام حیاتی مختل میگردد. علل متعددی از جمله هپاتیتهای ویروسی، مصرف الکل و کبد چرب متابولیک در ایجاد آن نقش دارند و بیماری اغلب سالها بدون علامت پیش میرود.
تشخیص زودهنگام از طریق آزمایش، سونوگرافی و الاستوگرافی، کنترل علت زمینهای، پرهیز از الکل، تغذیهی مناسب، واکسیناسیون و غربالگری منظم عوارض، مهمترین عوامل در حفظ سلامت بیمار هستند.
در مراحل پیشرفته نیز پیوند کبد میتواند جان بیمار را نجات دهد. بنابراین، توجه به عوامل خطر و مراجعهی بهموقع به پزشک، گامی تعیینکننده در پیشگیری از پیشرفت این بیماری است.
منابع استفاده شده:
Mayo Clinic – Cirrhosis Symptoms and causes
American Family Physician – Cirrhosis: Diagnosis and Management
PubMed Central – Update on the Complications and Management of Liver Cirrhosis




بدون دیدگاه